Yazar: 13eta

HEMOTORAKS. Göğüs duvarıyla ak­ciğerler arasındaki boşluk olan plevra boşluğunda kan bulunmasıdır.
Nedeni: Delici yaralar, habis tümör­ler, ender olarak kan kanseridir. Göğüs duvarını kaplayan plevra zarıyla, akci­ğeri örten plevra zarı arasında oluşmuş yapışıklıkların yırtılması sonucu, kendi­liğinden de ortaya çıkabilir. Belirtileri: Hemotoraks, bir yara­lanma sonucu oluşmuşsa, ağrı, şok, so­lunum darlığı, göğüs duvarındaki yara­nın büyüklüğü ve ağırlığından beklen­meyecek kadar fazladır. Kanamanın şid­detine göre, belirtilerin ortaya çıkması, yavaş ya da süratli olur ve yavaş oluşan bir hemotoraks’ta, hastada, artan ağrı ve solunum darlığı ile birlikte, ateş ve hız­lanan nabız da görülür. Kanın diyaframı tahriş etmesi halinde, karnın üst bölü­münde ağrı olabilir.
Tedavi: Fazla kan kaybında, kan nak­li gerekir ve göğüsteki kan, geniş delikli bir iğneyle, yerel anestezi yardımıyla çe­kilir. Kanamanın durmadığı hallerde, bir göğüs cerrahının, göğsü açıp, kanayan noktaları bularak kanamayı durdurması gerekir.

HEMOGLOBİNÜRİ. Serbest hemoglo­bin, böbreklerden süzülüp, idrara karı­şarak, idrar rengini koyu kırmızı yapar. Kan dolaşımında bu renk maddesinin serbest olarak bulunma nedeni, kırmızı kürelerin yıkılmış olmasıdır (hemoliz). Hemoliz, arsin, potasyum klorat, kinin gibi kimyasal maddelerden, san humma, sıtma (karasu humması) gibi bazı en­feksiyonlardan, ya da ileri derece yanık­lar ve ezilme gibi travmalar sonucu oluşabilir. Bazen, normal kişilerde, soğuk­tan ya da şiddetli kas faaliyetlerinden sonra, hemoglobinüri krizleri görülebilir. Ayrıca, “paroksismal gece hemoglobinü-risi” denen ve geceleri oluşan hemoliz olayı sonucu, sabahlan koyu renk idrar çıkmasıyla beliren bir durum da vardır. Bu seyrek görülen hastalığın nedeni, do­laşımdaki kırmızı kürelerin bir bozuklu­ğu olup, bu gibi kişilerde kansızlık görü­lür.

HEMOFİLİ. Kan pıhtılaşma mekaniz­masının bozuk olduğu bir kan hastalığı­dır. Hemofili, kalıtsal olup, kadınlarca taşınır, hastalık ise sadece erkeklerde belirir. Geçmişte, kral ailelerinde görül­düğünden, “asil hastalık” diye de adlan­dırılmıştır. Kraliçe Viktorya bir taşıyı­cıydı ve bu niteliği, Rus Çariçesi olan kızma aktardığından, Rus veliahtında hastalık belirdi ve bu olayın yankıları, Rusya sınırlarını aştı. Habsburg sülâle­sinde de hemofili görülmüştür. Nedeni: Plazma trdmboplastisinin ya­pımıyla ilgili faktörlerden biri {bkz. Kan Pıhtılaşması) eksik olduğundan, protrom-binin trombine dönüşmesi gecikmekte ve fibrin yapımı yetersiz olmaktadır. Belirtileri: Hastaların çoğunda hastalık şiddetli değildir ve durum an­cak, diş çekilmesinde ya da cerrahî bir müdahalede, kanın yavaş pıhtılaştığımn ve kanamanın aşırı olduğunun görülme­siyle anlaşılır. Ağır vakalarda, özellikle büyük eklemlerin içine, nedensiz kana­malar olur ve zamanla eklem şekilsizle-şip, görevini yapamaz hale gelir, çevre­sindeki kaslarda atrofi (bkz.) görülür.
Buna benzer kanamalar, böbrek gibi yumuşak dokuların içine de olabilir ve burada, idrara pıhtıların geçmesiyle kolik tipi ağrılar belirir. Yaş ilerledikçe, kana­ma azalır. Kanama, ilk olarak çocuğun emeklemeye ve yürümeye başladığı za­man görülür ve tamamen normal dönem arasında beliren krizler halindedir.
Tedavi: Hafif vakalarda, kazalardan sakınma önlemleri dışında, tedavi gerek­mez. Cerrahî bir müdahale ya da diş çekilmesi öncesi, dikkatli bir kan mua­yenesi gereklidir. Ağır vakalarda ise, tek­rarlayan kanamalar çocuğun eğitimini, sosyal hayatını ve çalışmasını engelleyici niteliktedir. Teşhis konduğunda, en uy­gun davranış, hastanın özel hemofili araş­tırma ve tedavisinin yapıldığı merkezle­re yollanmasıdır. Ağır bir hasta, büyük bir dikkatle, normale yakın bir yaşam sürdürebilir.

HEMAKROMATOZ. Bronz diyabet de denen bu durum, demir metabolizması bozukluğuna bağlı bir kalıtsal hastalık­tır: Demir pigmenti (renk maddesi) olan hemosiderin, deride ve vücudun diğer bölgelerinde birikir ve derinin rengi koyu­laşır. Bu, erkekte görülen bir hastalıktır. Nedeni: Kanda artmış olan demir, kahverengi hemosiderin tanecikleri halin­de, karaciğer, dalak, kalp, erbezi ve de­ride birikir. Bu organlarda pigmentin varlığı, fibrozis’e (bkz.) yol açar. Belirtileri: En belirli değişiklik, deri renginin koyulaşmasıdır, fakat hasta ayrıca, yorgunluk, bitkinlik duyar. Er-bezleri büzülebilir ve memeler büyüyebi­lir. Hastalık ilerledikçe, pankreas’ta olan yıkım, diabetes mellitus’a (şekerli diya­bete, bkz.) yol açar. Kalp kasının yıkımı, kalp yetmezliği belirtilerini doğurabilir. Tedavi: Diyabet ve kalp yetmezliği görüldüğü takdirde, gereken tedavi uy­gulanır. Kandaki anormal demir düzeyi- ni düşürmek amacıyla, hastadan, belirli aralarla, yarım litre kadar kan alınabilir.

HAVA YOLCULUĞU. Hava yolculuğu­na çıkacak kişi, direncinden şüphe et-mekteyse, doktor kontroluna başvurma­lıdır. Uçakla yolculuk yapmaması gere­kenlerin sayısı çok azdır: Aktif verem, yakında geçirilmiş enfarktüs, ağır ane­mi dışındaki hallerde, uçak yolculuğunu önleyen bir durum pek düşünülemez. Bu­nunla birlikte, bir karın ameliyatını izle­yen iki hafta içinde yolculuk etmek, ve­ya göz küresini ilgilendiren herhangi bir ameliyattan hemen sonra uçağa binmek, bulaşıcı mikroplu hastalık sırasında yol­culuk yapılması salık verilmez. Ayrıca, saralı ve şeker hastalıklı kişilerin durum­larının, yolculuktan önce kontrol altına alınmış olması gerekir. Şiddetli soğuk algınlığı geçirmekte olanlar ise, yanları­na etkili burun damlası almalıdırlar, çün­kü uçakta hissedilebilecek az bir basınç değişikliği dahi kulak veya sinüslerin ağ­rılı tıkanıklıklarına yol açabilir.

HASTANE. Hastaların kabul ve tedavi edildikleri yerdir. Kelimenin kökü, La­tince hospitalis’tir ki, ev sahibi ile ko­nuğa ilişkin bir anlamı vardır ve günü­müzde, anlamı değiştiği halde, otel keli­mesi de aynı kökten türemiştir. M.Ö. 4000 yıllarında, Mısır’da, tapmaklara bağlı bir tür hastaneler vardı ve burada hastalar, tanrılardan yardım beklemek için yatarlardı. “Tıbbın babası” kabul edilen Hipokrat’la (M.Ö. 370’te ölmüş­tür) ilgili olan, İstanköy’deki Aesculapius (Eskülap) tapınağı ise, aynı ilkeye dayan­dığı halde, Hipokrat’ın tıbba getirdiği yeni anlayıştan ötürü, değişik niteliktey­di. Doğu’da, Hint hükümdarı Asoka, Su-rat’ta bir hastane kurmuş ve Abbasi Halifesi Harun-el-Reşit de (ölümü 809) Bağ­dat’ta birkaç hastane açmıştır. Selçuklu­lar ve Osmanlılar da çeşitli hastaneler kurmuşlar, bunlar ortaçağ ve rönesans Avrupasmı etkilemiştir. XIX. yüzyıldan itibaren hastane anlayışı çok değişmiştir. Günümüzün anlayışına uygun hastanecili-ğin gerçekleşmesine yol açan olaylar şun­lardır: a) Anestezik maddelerin bulun­ması (bkz.): Bu sayede, kanlı, ıstıraplı ve doğal olarak kısa olması gereken, son çare diye başvurulan ameliyatların yerini, modern cerrahi aldı. b) Sepsis tehlikesi­ni azaltan ve Lister tarafından, 1865’te ortaya atılan, antisepsi tekniği, c) Hem­şirelik ve yardımcı tıbbi personelin yetiş­mesi, d) Gelişmiş hasta bakım teknolo­jisi.

HARDAL. Brassica nigra ve Brassica alba’mn uçucu yağlar kapsayan tohum­larından elde edilen bir maddedir. Özel tadı ve uyarıcılığından, deri ve dilde, karşı tahriş olayında yararlanılır.
HARDAL GAZI. I. Dünya Savaşı’nda, kükürtlü hardal, zehirli bir gaz olarak kullanılmaktaydı. 20 yıl sonra, hardalın azotlu türevlerinin kanser tedavisinde kullanılabileceği anlaşıldı. Bu maddenin hücrelere etkisi, iyonlaştırıcı ışınlardakini (bkz.) andırır ve kromozomlara (bkz.) etki yaparak kanserin en önemli özelliği olan düzensiz hücresel büyümeyi durdu­rur. Günümüzde, hardal türevleri ışın te­davisi (bkz.) ve cerrahî ile bir arada, çe­şitli habis hastalıkların tedavisinde kulla­nılan sitotoksik ilaçlardandır. HARMİN. Hallüsinasyonlar meydana getirme özelliği taşıyan ve Güney Ame­rika’da yetişen bazı bitkilerden elde olu­nan bir alkaloid.

(Sanrı). Halüsinas-yonlar, illüzyon ya da delüzyon’lavla ka­rıştırılmamalıdır. İllüzyon, algılama du­yusu bozukluğudur: Kişi, gerçekte olan bir şeyi yanlış yorumlar (örneğin, kapıya asılı bir bez parçasını hortlak sanır). Delüzyonda ise, kişiye özgü, başkaların­ca kabul edilmeyen bir inanç vardır: Örneğin, kişi kendini Napolyon sanır. Halüsinasyon, yanlış duyu varlığıdır: Ki­şi, başkalarının ortada bulunmadığını id­dia ettiği bir şeyi algılar, illüzyonda ol­duğu gibi, var olan bir şeyi yanlış yo-rumlamaz. Halüsinasyon, genellikle de-lüzyonlarla desteklenir ve aslında, bir delüzyonun, bir halüsinasyonu doğurdu­ğu, yani kişinin hissetmek istediği şeyi duyduğu söylenebilir. Görme, işitme, ko­ku, ya da dokunma halüsinasyonları var­dır: İşitme veya koku ile ilgili olanların genellikle tamamen psikolojik olduğu; görme, dokunma ile ilgili olanların ise, organik bir temele dayanabileceği söyle­nebilir. Genellikle, halüsinasyonlar, akıl hastalığının belirtisi olarak kabul edilir. Oysa, isterideki trans durumları, bazı ilaçlar, alkol (özellikle delirium tremens’ teki görme halüsinasyonları), beyin has­talığı, medyum ve büyücülerin transları ve dinsel nedenle kendinden geçmede de halüsinasyonlar ortaya çıkabilir. Şizofre­ni, işitme halüsinasyonlarmın görüldüğü klasik nedendir, ama herhangi bir psi­kolojik ya da organik hastalık olmak­sızın, buna benzer hallere, dine çok bağlı kişilerde de rastlanabilir. Bununla birlik­te, bu son iddia, günümüzün maddeye dayanan rasyonalist kültüründe, kabul edilmemektedir. Halüsinasyonlann de- ğerlendirilmesinde göz önünde tutulacak noktalar: a) Kişinin normal inançlarının niteliği ve kültür düzeyi; b) Kişinin tüm davranış şeklidir, bkz. Akıl Hastalığı.